18 listopada uczestniczyliśmy w międzynarodowym sympozjum naukowym „Zachować pamięć – trudne dziedzictwo: między świadectwem, narracją a nowoczesną technologią” w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej. Punktem wyjścia do kilkugodzinnego spotkania była historia dawnej pralni „Pedanteria” przy ul. 11 Listopada w Bielsku-Białej – miejsca związanego z więźniami KL Auschwitz i działalnością ruchu oporu, które ponad 80 lat później wciąż odsłania kolejne tajemnice.
Pedanteria stała się punktem wyjścia do rozmowy o pamięci
Kilka miesięcy temu widzowie przechodzili przez pomieszczenia dawnej „Pedanterii”, prowadzeni przez aktora grającego przewodnika. Teraz historia tego samego miejsca wróciła w Zamku Książąt Sułkowskich – już nie tylko jako materiał dla teatru, ale także temat badań historyków, rodzinnych wspomnień, filmu i książki.
Konferencję zorganizowały Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie oraz Filmowy Uniwersytet KONRADA WOLFA w Babelsbergu. Pierwszym punktem programu był właśnie powrót do „Pralni Pamięci” – widowiska przygotowanego na terenie dawnej pralni w ramach Polskiej Stolicy Kultury 2026.
Później „Pedanteria” wracała w kolejnych odsłonach. Na ekranie pojawiła się Jadwiga Frenk z domu Szpyra, historycy opowiadali o dokumentach odnalezionych w archiwach, a dr Grzegorz Madej prezentował książkę będącą efektem kilkuletnich badań. Pod koniec spotkania dawną pralnię można było zobaczyć jeszcze inaczej – jako cyfrową rekonstrukcję 3D.
Wszystkie te historie prowadziły do niepozornego budynku w Bielsku-Białej. W latach 1941–1945 pracowali tam więźniowie KL Auschwitz, a z pralnią wiązała się również nielegalna działalność ruchu oporu prowadzona przez miejscowych mieszkańców przy udziale więźniów.
Przez lata informacje o wojennych losach „Pedanterii” pozostawały rozproszone w relacjach świadków, archiwach i pojedynczych publikacjach. Dziś pralnia jest już osobnym przedmiotem badań, a do pracy nad jej historią włączyli się także naukowcy i twórcy spoza Polski. Sympozjum było kolejnym etapem tej pracy.
„Pralnia Pamięci”. Wspomnienia ze spektaklu w Pedanterii
Sympozjum rozpoczęła rozmowa o „Pralni Pamięci” – widowisku przygotowanym na terenie dawnej „Pedanterii” w ramach Polskiej Stolicy Kultury 2026. Do tamtego wydarzenia wrócili Jakub Krajewski, historyk z Wydziału Kultury i Promocji, Michał Czulak, który w spektaklu wcielił się w rolę przewodnika, oraz Rafał Sakowski z Instytutu Odporności Społecznej PASMO.
CZYTAJ TAKŻE: Poruszająca instalacja Teatru Polskiego o losach zapomnianego zakątka w Bielsku-Białej
Wspominali pracę nad widowiskiem, ale przede wszystkim reakcje ludzi, którzy przechodzili przez kolejne pomieszczenia dawnej pralni. „Pralnia Pamięci” w reżyserii Witolda Mazurkiewicza nie była klasycznym spektaklem z widownią przed sceną. Publiczność wchodziła w przestrzeń „Pedanterii”, a przewodnik prowadził ją przez kolejne fragmenty opowieści.

Od Artura Pałygi do badań historyków
Kolejnym gościem był Artur Pałyga. Dramaturg wrócił do momentu, w którym po raz pierwszy zetknął się z historią „Pedanterii”. Trop pojawił się podczas wizyty w Auschwitz, gdy pracował nad reportażem dotyczącym esesmana o nazwisku Sierek, który przywoził więźniów do pralni w Bielsku. Tak Pałyga trafił na historię miejsca, o którym w mieście niewiele wówczas mówiono.
Efektem był reportaż „Kochanie, jadę do Dachau”, opublikowany w 2006 roku w „Gazecie Wyborczej”. Później część tych wątków znalazła się również w jego sztuce „DyBBuk” z 2017 roku. Podczas sympozjum Pałyga mówił, że chciałby jeszcze wrócić do „Pedanterii” i poświęcić jej osobną sztukę.
Na jego publikacji historia pralni się nie skończyła. Temat podejmowali później dziennikarze Marcin Płużek i Marek Żuliński.
Do materiałów archiwalnych sięgnął także dr Jacek Proszyk. Na podstawie wybranych relacji byłych więźniów KL Auschwitz, znajdujących się w zbiorach Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, powstał jego artykuł „Pralnia w Bielsku-Białej jako przykład pomocy udzielanej więźniom KL Auschwitz-Birkenau”.
Z czasem zaczęły pojawiać się kolejne dokumenty i nazwiska. Historia „Pedanterii” okazała się historią ludzi z bardzo różnych środowisk – miejscowych Żydów, ewangelickich Niemców i katolickich Polaków. Ich losy w czasie wojny przecięły się właśnie tutaj, w bielskiej pralni.

Film „Spotkanie po 52 latach” i pamięć zapisana na taśmie
Po rozmowie z Arturem Pałygą przyszedł czas na film. Pokazano „Spotkanie po 52 latach” w reżyserii Adama Kościelniaka – 29-minutowy dokument nakręcony w 1995 roku na terenie „Pedanterii”. Jego bohaterką była Jadwiga Frenk z domu Szpyra, nazywana Jadzią.
Po projekcji do rozmowy zaproszono rodzinę Jadzi - córkę Małgorzatę Talik i młodszą siostrę bohaterki. Wspomnienia bliskich dopełniły to, co chwilę wcześniej można było zobaczyć na ekranie.
Film Kościelniaka nabiera dziś także znaczenia jako dokument epoki. Świadków tamtych wydarzeń ubywa, pozostają nagrania, fotografie, dokumenty i wspomnienia przechowywane przez rodziny. W przypadku „Pedanterii” to właśnie z takich rozproszonych śladów historycy próbują odtworzyć losy miejsca i związanych z nim ludzi.
Z rozproszonych śladów powstała książka
Po filmie i spotkaniu z rodziną Jadzi przyszedł czas na książkę. Podczas sympozjum oficjalnie zaprezentowano publikację dr. Grzegorza Madeja „Pedanteria – pralnia pamięci” – pierwsze tak obszerne naukowe opracowanie historii tego miejsca.
Madej, kierownik Działu Historii Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, przez lata prowadził kwerendy archiwalne i zbierał rozproszone materiały dotyczące pralni oraz związanych z nią ludzi. O tym, co udało się odnaleźć i jak z tych śladów powstawała książka, rozmawiał z jej recenzentem, dr. Jackiem Proszykiem.
Z tych badań wyłania się znacznie więcej niż historia jednego budynku. W latach 1941–1945 w „Pedanterii” pracowali więźniowie KL Auschwitz. Z pralnią wiązała się również nielegalna działalność ruchu oporu prowadzona przez miejscowych mieszkańców przy udziale więźniów.
Sama pralnia była miejscem codziennej pracy. Wojenna rzeczywistość sprawiła jednak, że właśnie tutaj przecięły się losy ludzi, którzy w innych okolicznościach prawdopodobnie nigdy by się nie spotkali. Książka Madeja zbiera te historie i porządkuje materiał, który przez lata pozostawał rozproszony w archiwach, relacjach i wcześniejszych publikacjach.
::news{"type":"see-also","item":"27686","portal":"bielskirynek.pl"}
Wirtualna Pedanteria. Historia trafiła do świata 3D
Najbardziej współczesnym elementem sympozjum była prezentacja prototypu „Witnessing History – Pedanterie, the Auschwitz Laundry”, czyli „Doświadczając historii – Pedanteria, pralnia Auschwitz”.

Filmowy Uniwersytet KONRADA WOLFA w Babelsbergu przeprowadził wcześniej badania terenowe i zebrał dane potrzebne do stworzenia modelu 3D budynku „Pedanterii” oraz jego otoczenia. Prace były następnie prowadzone we współpracy z Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz lokalnymi i regionalnymi historykami.
Projekt został częściowo sfinansowany w ramach IMPULSE, realizowanego w programie „Horyzont Europa” pod kierownictwem Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Podczas konferencji można było zobaczyć jego prototyp, natomiast wyniki całego przedsięwzięcia mają zostać udostępnione na początku 2027 roku.
Prezentacja prowadziła do pytania, które przewijało się przez całe spotkanie: jak daleko można posunąć się w wykorzystaniu nowych technologii do opowiadania o miejscach związanych z wojną i Zagładą? Wirtualna rekonstrukcja daje możliwość wejścia do przestrzeni, której przyszłe pokolenia mogą już nie zobaczyć w obecnej formie.

Na koniec – wizyta w Pedanterii
Ostatnim punktem programu była wizyta w dawnej pralni „Pedanteria”. Po obiekcie oprowadzał dr Jacek Proszyk. Po kilku godzinach rozmów w Zamku Książąt Sułkowskich uczestnicy mogli zobaczyć miejsce, którego dotyczyły prezentowane dokumenty, film, książka i cyfrowa rekonstrukcja.

Pozostaje jednak pytanie o przyszłość samego budynku. Miasto już wcześniej zapowiadało jego rewitalizację i stworzenie tu przestrzeni społeczno-kulturalnej, edukacyjnej i wystawienniczej. W lipcu tego roku informowaliśmy, że przygotowano dokumentację projektową i uzyskano pozwolenie na odbudowę dachu oraz wymianę stropu, ale kompleksowy remont nadal nie miał terminu. Jego realizację miasto wiązało m.in. z pozyskaniem zewnętrznego dofinansowania.
Po tym, co pokazano podczas sympozjum, potrzeba zachowania i upamiętnienia „Pedanterii” staje się jeszcze bardziej konkretna. Przybywa dokumentów, badań i relacji dotyczących tego miejsca.
Teraz pozostaje pytanie, w jaki sposób ta historia zostanie wpisana w przyszłość samego obiektu.
TO MOŻE CIĘ ZAINTERESOWAĆ
Miasto ma dokumentację i pozwolenie na prace w „Pedanterii”, ale termin remontu zależy także od zewnętrznego dofinansowania
Brak komentarza, Twój może być pierwszy.
Dodaj komentarz
Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu bielskirynek.pl. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas [email protected] lub użyj przycisku Zgłoś komentarz