Zanim powstał Teatr Polski, grano u Sułkowskich. Niezwykła historia pierwszej sceny w Bielsku

Zanim w Bielsku powstał okazały gmach dzisiejszego Teatru Polskiego, przedstawienia wystawiano w miejscu, które pierwotnie służyło zupełnie innym celom. Pierwszą scenę teatralną urządzono bowiem w dawnym browarze książęcym, u podnóża zamkowej wieży. Był rok 1786. Dziś po budynku nie ma już śladu, ale o jego istnieniu przypomina tablica pamiątkowa odsłonięta 24 października, w 240. rocznicę narodzin bielskiego teatru.

Historia teatralna Bielska zaczęła się nie przy dzisiejszej ulicy 1 Maja, lecz na zamku książąt Sułkowskich. To właśnie tam, pod koniec XVIII wieku, Franciszek Sułkowski postanowił stworzyć przestrzeń dla przedstawień teatralnych. Nie budował jej od podstaw. Wykorzystał nierentowny książęcy browar, przekształcając go w niewielki teatr dworski.

Historię pierwszej bielskiej sceny odtworzył Grzegorz Madej z Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, zajmujący się badaniami nad dziejami książęcej rodziny Sułkowskich.

Browar zamienił w teatr. Tak zaczęła się historia bielskiej sceny

Franciszek Sułkowski (1733–1812), IV książę bielski, wychowywał się w otoczeniu kultury dworskiej. Poznawał ją w Dreźnie, rodzinnej rezydencji w Rydzynie, a później także w Warszawie i Wiedniu. Wspierał swojego brata Augusta w działalności związanej z tworzeniem pierwszego teatru narodowego.

Sam również miał ambicje artystyczne. W należącym do niego pałacu we Włoszakowicach utrzymywał orkiestrę dworską, którą kierował Marcin Kurpiński, ojciec późniejszego kompozytora Karola Kurpińskiego.

Kiedy w 1786 roku odziedziczył Księstwo Bielskie, rozpoczął przebudowę zamku, zmiany w jego otoczeniu i reformowanie majątku. Wśród nowych przedsięwzięć znalazł się teatr.

Żyrandol, drewniane ławki i cztery kurtyny

Choć pierwszy bielski teatr był niewielki, jego wyposażenie pozwalało na wystawianie przedstawień z różnorodną scenografią. Na parterze znajdowało się dziewięć drewnianych ławek. Dodatkowe miejsca urządzono w dwóch galeriach – prawej z pięcioma ławkami i lewej z czterema. Widownię oświetlał żyrandol oraz cztery latarnie. Scena miała aż cztery kurtyny. Trzy z nich przedstawiały wnętrze pokoju, salon i las. Były też dodatkowe dekoracje, boczne drzwi, miejsce dla suflera oraz orkiestron z pulpitami muzycznymi.

Kto występował przed bielską publicznością? Tego historycy nie potrafią dziś dokładnie ustalić. Nie zachowały się informacje pozwalające odtworzyć stały zespół aktorski ani repertuar. Wiadomo natomiast, że była to scena dworska, na której okazjonalnie występowali członkowie książęcej rodziny i pracownicy majątku.

Teatr udostępniano również przyjezdnym artystom. Niewykluczone, że w lipcu 1791 lub czerwcu 1792 roku wystąpiła tu wędrowna trupa Daniela Eisenberga. Pozostaje to jednak historycznym przypuszczeniem.

Ciekawostką jest także skład zamkowej orkiestry, która zapewniała oprawę muzyczną spektakli. Grali w niej nie tylko zawodowi muzycy, ale również książęcy urzędnicy. Wśród nich byli Filip Beer von Beerenberg, radca sądu ziemskiego, oraz Jan Antoni Hetschko, sekretarz i sędzia Urzędu Książęcego, pełniący także funkcję organisty bielskiego kościoła parafialnego.

Dwa teatry, dwa pożary

Pierwsza scena nie przetrwała długo. W 1808 roku budynek doszczętnie spłonął podczas wielkiego pożaru miasta. Nie oznaczało to jednak końca teatralnych ambicji Sułkowskich.

Po 1812 roku Jan Nepomucen Sułkowski, V książę bielski, wzniósł kolejny teatr, tym razem na przedłużeniu kaplicy zamkowej. Z czasem obiekt przekazano mieszczanom, którzy zaczęli wystawiać w nim własne sztuki. Dziś miejsce, w którym stał drugi książęcy teatr, można odnaleźć dzięki obrysowi wykonanemu w nawierzchni zewnętrznego dziedzińca zamku.

Niestety, i ten budynek spotkał podobny los. W 1836 roku kolejny wielki pożar Bielska strawił teatralną konstrukcję.

Teatr przeniósł się do ogrodu zamkowego

Następny z Sułkowskich, książę Ludwik, nie zrezygnował z teatralnej tradycji. Przeniósł przedstawienia do ogrodu zamkowego, gdzie w miejscu dawnej szkoły jazdy powstała scena nazywana Areną. Znajdowała się w rejonie dzisiejszej ulicy Kołłątaja.

Co ciekawe, repertuar przedstawień publikowano w „Bielitzer Telegraph” – pierwszej miejskiej gazecie wydawanej na bielskim zamku. Tam również można było kupić bilety na spektakle.

Z czasem teatralne życie zaczęło uniezależniać się od książęcej rezydencji. W 1857 roku mieszczanie uruchomili własną scenę w Domu Cechowym na Dolnym Przedmieściu, przy dzisiejszym placu Smolki. W kolejnych dekadach dojrzewał pomysł budowy teatru z prawdziwego zdarzenia.

Także w tej historii pojawia się nazwisko Sułkowskich. Józef Maria, VII książę bielski, właściciel trzech teatrów, w tym wiedeńskiej sceny w Matzleinsdorf, odsprzedał mieszczanom część książęcego ogrodu pod budowę nowego gmachu. W jego wiedeńskim teatrze debiutował między innymi późniejszy wybitny reżyser Max Reinhardt.

W latach 1889–1890 w Bielsku wzniesiono budynek, w którym do dzisiaj działa Teatr Polski.

Po 240 latach historia wróciła pod zamkową wieżę

24 października 2026 roku, dokładnie 240 lat po powstaniu pierwszej książęcej sceny, w miejscu dawnego teatru odsłonięto pamiątkową tablicę. To upamiętnienie obiektu, którego nie ma już od ponad dwóch stuleci, choć odegrał istotną rolę w kulturalnych dziejach miasta.

Rocznica stała się także okazją do symbolicznego powrotu teatru na zamek. Muzeum Historyczne i Teatr Polski przygotowały spektakl „Kolacja na cztery ręce” Paula Barza w reżyserii Mariusza Malca, wystawiany w historycznym Salonie Muzycznym rezydencji Sułkowskich.

Dzieje bielskiego teatru zatoczyły więc koło. Od kameralnej sceny urządzonej w książęcym browarze, przez kolejne budynki niszczone przez pożary i przedstawienia w zamkowym ogrodzie, aż po okazały gmach Teatru Polskiego.

Dziś pierwszego teatru nie sposób już zobaczyć. Pozostała jednak historia, która przypomina, że teatralna tradycja Bielska jest znacznie starsza niż jego najbardziej rozpoznawalny gmach teatralny.

Podstawa historyczna: opracowanie Grzegorza Madeja oraz informacje Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.