Są biografie, których nie trzeba wzmacniać słowami, bo niosą w sobie ciężar historii. Są też miasta, które z takimi biografiami muszą się kiedyś zmierzyć. Bielsko-Biała właśnie dostaje kolejne przypomnienie — i to nie od historyków zza oceanu, lecz z własnego podwórka.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Gerda Weissmann-Klein jest jedną z bohaterek najnowszego Kalendarza Beskidzkiego AD 2026. Redaktor naczelny wydawnictwa, Jan Picheta w tekście „Historia bielszczanki uhonorowana Oskarem” przypomina jej losy i stawia pytanie o lokalną pamięć. To nie pierwszy raz, gdy Kalendarz wraca do tej postaci — już w wydaniu z 2022 roku pisała o niej Agnieszka Fuczik w tekście „Płacz bez dźwięku”.

Picheta pisze wprost na swoim profilu społecznościowym:

„Gdy żyła, piłem Jej zdrowie w Jej rodzinnym domu przy ul. Cieszyńskiej obok pięknego kirkutu. Teraz jest tam bowiem pizzeria Jedynka. Nie ma natomiast nawet tablicy pamiątkowej ani ulicy Jej imienia, mimo że film z Gerdą w roli głównej dostał Oskara już w latach dziewięćdziesiątych. Napisałem o tym w Kalendarzu Beskidzkim AD 2026. Władze miasta, do dzieła! Na co tyle lat czekacie?”

Trudno o bardziej lapidarne podsumowanie lokalnego paradoksu: świat pamięta, rodzinne miasto — jakby mniej.

Bielszczanka, która przerwała wojnę

Gerda urodziła się 8 maja 1924 w Bielsku, w żydowskiej rodzinie zapewniającej dziecku to, co wówczas rozumiano jako dobre życie: edukację, stabilność, poczucie bezpieczeństwa. Wojna przekreśliła wszystko. We wrześniu 1939 miała 15 lat. Wkrótce przyszły ustawy antyżydowskie, przymusowa praca i deportacje. W 1942 została oddzielona od rodziny. Rodzice i brat zginęli w Holokauście.

Przez trzy lata trafiała do kolejnych obozów pracy i koncentracyjnych. Głód, choroby i przemoc były codziennością. W styczniu 1945 rozpoczął się marsz śmierci z obozu Grünberg (filia obozu w Gross-Rosen). Około 4000 żydowskich kobiet pędzono zimą setki kilometrów. Każda, która nie nadążała, była zabijana. Trasa liczyła około 560 kilometrów i trwała ponad trzy miesiące. Do maja przeżyło około 120 kobiet.

7 maja 1945 ocalałe dotarły do opuszczonej fabryki rowerów w Volarach. Gerda ważyła 31 kilogramów. Była skrajnie wyczerpana. Tam spotkała amerykańskiego oficera Kurta Kleina — niemieckiego Żyda, który wcześniej uciekł do USA. To spotkanie stało się początkiem ich wspólnej historii i małżeństwa zawartego w 1946 w Paryżu.

Świadectwo, które poznał świat

W 1957 opublikowała wspomnienia All But My Life — jedną z najważniejszych relacji o Zagładzie. Na ich podstawie powstał dokument "One Survivor Remembers", wyprodukowany przez Kary'ego Antholisa. Film, w którym Gerda wystąpiła osobiście, otrzymał w 1996 Oscara w kategorii dokumentu. 

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/-7QnZ6q2nso"}

W 2010 została odznaczona przez Baracka Obamę Prezydenckim Medalem Wolności (Presidential Medal of Freedom, najwyższe cywilne odznaczenie USA). Do późnej starości spotykała się z młodzieżą, mówiąc o pamięci, odpowiedzialności i kruchości demokracji. Zmarła w 2022, mając 97 lat.

I tu wracamy na ul. Cieszyńską. Dom rodzinny — dziś lokal gastronomiczny. Brak tablicy. Brak nazwy ulicy. Brak trwałego znaku pamięci w przestrzeni miasta.

Wpis Jana Pichety można czytać jak emocjonalny apel. Można też jak spokojne przypomnienie, że pamięć lokalna bywa najtrudniejsza — bo dotyczy miejsc, które mijamy codziennie.

Nie chodzi o pomniki z brązu ani o politykę historyczną na pokaz. Raczej o elementarną uczciwość wobec własnej historii. Gerda Weissmann-Klein nie jest postacią z marginesu historii. Jest częścią dziejów Bielska-Białej – tej wielokulturowej, żydowskiej, tragicznej, ale realnej. A codzienność łatwo zaciera nawet największe historie.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}