Bielsko-Biała policzy drzewa i sprawdzi, jak chłodzą miasto. Powstanie cyfrowa „Mapa Drzew”

Gdzie w Bielsku-Białej rośnie najwięcej drzew, w jakiej są kondycji, które części miasta najmocniej nagrzewają się podczas upałów i ile wody zatrzymuje miejska zieleń? Odpowiedzi na te pytania ma dostarczyć nowoczesny system „Mapa Drzew”.

Założenia projektu przedstawiono podczas konferencji poświęconej inteligentnemu zarządzaniu zielenią miejską oraz cyfrowej transformacji miasta.

„Mapa Drzew” nie będzie jedynie internetowym spisem miejskiego drzewostanu. System ma połączyć dane pozyskiwane z powietrza, pomiary terenowe, sztuczną inteligencję oraz zaawansowane systemy informacji przestrzennej.

W praktyce powstanie rozbudowana baza wiedzy o zieleni, wodzie, zabudowie i temperaturze na terenie Bielska-Białej.

Jak podkreślił zastępca prezydenta miasta Igor Kliś, projekt opiera się na trzech zasadniczych aspektach: ekologicznym, społecznym oraz cyfryzacyjnym. Zebrane dane mają nie tylko pomóc urzędnikom w podejmowaniu decyzji, ale także zostać wykorzystane w rozwiązaniach dostępnych dla mieszkańców.

Projekt „Mapa Drzew” otrzymał ponad 3,45 mln zł dofinansowania ze środków Unii Europejskiej. Jest częścią znacznie większego przedsięwzięcia „Transformacja cyfrowa i ekspansja e-usług w Bielsku-Białej”, którego wartość wynosi około 18,16 mln zł.

Unijne dofinansowanie całego projektu to około 15,2 mln zł.

Samoloty będą prowadziły pomiary etapami

Jednym z najważniejszych elementów przedsięwzięcia będzie wykonanie lotniczych pomiarów teledetekcyjnych. Specjalistyczne samoloty wyposażone w odpowiednie urządzenia będą zbierały dane dotyczące rozmieszczenia drzew, ich wysokości, wielkości koron oraz kondycji.

Pomiarami objęty zostanie obszar około 140 kilometrów kwadratowych. Realizacja zadania potrwa 18 miesięcy.

Nie oznacza to jednak, że samoloty będą przez półtora roku nieprzerwanie krążyć nad miastem. Naloty zostaną wykonane etapami, w terminach pozwalających na zebranie odpowiednich danych i porównanie zmian zachodzących w miejskiej zieleni.

Z ramienia wykonawcy projektu w konferencji uczestniczył Łukasz Sławik z firmy MGGP Aero, specjalizującej się między innymi w pozyskiwaniu i analizie danych przestrzennych oraz wykonywaniu pomiarów lotniczych.

Sztuczna inteligencja przeanalizuje miejską przestrzeń

Informacje pozyskane z powietrza zostaną następnie przeanalizowane z wykorzystaniem algorytmów uczenia maszynowego, czyli sztucznej inteligencji. System ma rozpoznawać poszczególne elementy przestrzeni miejskiej i odróżniać tereny zielone od zabudowy, dróg, parkingów, zbiorników wodnych i innych powierzchni.

Same zdjęcia oraz skany nie wystarczą. W przypadku wybranych drzew przewidziano również badania terenowe. Specjaliści będą mogli określić między innymi gatunek, obwód i wysokość drzewa, rozmiar jego korony oraz stan zdrowotny.

Połączenie pomiarów lotniczych, pracy terenowej i analiz komputerowych ma stworzyć możliwie dokładny obraz zieleni na terenie miasta. Nie chodzi więc wyłącznie o policzenie drzew, ale o zbudowanie systemu, który pozwoli sprawdzić, gdzie zieleń rzeczywiście chroni mieszkańców przed upałem, zatrzymuje wodę i poprawia warunki życia, a gdzie jej brakuje.

Nie tylko drzewa

Nazwa projektu może być nieco myląca, ponieważ system obejmie znacznie więcej niż sam drzewostan. Analizowane będą również pozostałe elementy zielonej infrastruktury, obszary związane z retencją wody oraz tak zwana infrastruktura szara, czyli między innymi budynki, ulice, place, dachy i powierzchnie utwardzone.

Miasto chce dzięki temu ustalić, gdzie występuje największe uszczelnienie terenu, które części Bielska-Białej najmocniej nagrzewają się podczas upałów oraz gdzie brakuje zieleni i miejsc zatrzymujących wodę opadową.

Powstać mają mapy pokazujące między innymi zasięg i intensywność miejskiej wyspy ciepła, stan zielonej infrastruktury, poziom bioróżnorodności oraz potencjał poszczególnych obszarów do radzenia sobie ze skutkami zmian klimatu.

Zebrane informacje mogą pomóc w określeniu, gdzie należy sadzić nowe drzewa, rozszczelniać nawierzchnie, tworzyć ogrody deszczowe lub wprowadzać inne rozwiązania poprawiające retencję i komfort mieszkańców.

To właśnie w tym ma tkwić sens wydania kilku milionów złotych na system. Miasto ma zyskać narzędzie, które pozwoli podejmować decyzje na podstawie dokładnych danych, a nie wyłącznie pojedynczych oględzin, niepełnych ewidencji lub doraźnych zgłoszeń.

Jeżeli mapa zostanie właściwie wykorzystana, pieniądze na nasadzenia, pielęgnację i przebudowę przestrzeni będą mogły trafiać tam, gdzie przyniosą największy efekt.

Ile warte jest jedno drzewo?

Podczas konferencji zwrócono również uwagę na tak zwaną ekonomię drzew. Chodzi o próbę określenia rzeczywistej wartości korzyści, jakie miejska zieleń przynosi mieszkańcom i całemu miastu.

Drzewo nie jest bowiem wyłącznie elementem krajobrazu. Zatrzymuje wodę opadową, ogranicza nagrzewanie się ulic i placów, daje cień, pochłania dwutlenek węgla i część zanieczyszczeń, a także wpływa na lokalny mikroklimat.

Na podstawie danych dotyczących gatunku, rozmiaru i lokalizacji drzewa system będzie mógł szacować zakres świadczonych przez nie usług ekosystemowych. Pozwoli to liczbowo pokazać, jak duże znaczenie ma zachowanie istniejących drzew i jakie straty może powodować ich usuwanie.

Dzięki temu drzewa przestaną być w miejskich dokumentach jedynie zielonymi punktami na mapie. Będzie można oceniać ich znaczenie dla temperatury, jakości powietrza, retencji wody i warunków życia mieszkańców.

Narzędzie dla urzędników i mieszkańców

„Mapa Drzew” ma być narzędziem wspierającym inteligentne zarządzanie zielenią miejską. Z systemu będą korzystali urzędnicy odpowiedzialni za ewidencjonowanie zieleni, planowanie zabiegów pielęgnacyjnych, kontrolowanie stanu drzew i przygotowywanie nowych nasadzeń.

Moduł analityczny ma pozwolić na porównywanie danych i wskazywanie obszarów wymagających interwencji. Dzięki temu decyzje dotyczące zieleni mają być podejmowane na podstawie konkretnych informacji.

Wyniki inwentaryzacji zostaną przedstawione w postaci map tematycznych i internetowych usług przestrzennych. Portal ma umożliwiać interaktywne przeglądanie oraz analizowanie danych, a część informacji zostanie udostępniona mieszkańcom.

Podczas konferencji wspomniano również o możliwości aktywnego udziału mieszkańców w aktualizowaniu mapy. Społeczna inwentaryzacja drzew ma pozwolić na zgłaszanie brakujących danych, zmian w terenie lub informacji o stanie konkretnych drzew. Ostateczny sposób weryfikowania takich zgłoszeń będzie zależał od przyjętych rozwiązań technicznych i organizacyjnych.

Publiczny dostęp do mapy może także zwiększyć kontrolę społeczną. Mieszkańcy, radni i organizacje będą mogli łatwiej sprawdzić, gdzie ubywa drzew, gdzie planowane są nowe nasadzenia i czy działania miasta odpowiadają na rzeczywiste potrzeby poszczególnych dzielnic.

Jedna karta zamiast kilku miejskich dokumentów

„Mapa Drzew” jest częścią większego projektu cyfryzacji Bielska-Białej. Podczas konferencji naczelnik Wydziału Informatyki Urzędu Miejskiego Dariusz Łużny przedstawił również założenia planowanej Karty Mieszkańca.

Nowe rozwiązanie ma w przyszłości zastąpić dotychczasowe miejskie karty, między innymi Kartę Seniora oraz Kartę Dużej Rodziny. Zamiast kilku osobnych dokumentów mieszkaniec ma otrzymać dostęp do jednego zintegrowanego systemu.

Karta ma być powiązana z aplikacją miejską. Mają się w niej znaleźć nie tylko informacje dotyczące uprawnień i miejskich usług, lecz także różnego rodzaju mapy.

Wśród zapowiadanych rozwiązań wymieniono mapy dotyczące zieleni oraz bezpieczeństwa, w tym mapę schronów i miejsc doraźnego ukrycia.

Ostateczny zakres aplikacji i funkcji Karty Mieszkańca będzie zależał od kolejnych etapów realizacji projektu. Założenie jest jednak jasne: mieszkańcy mają otrzymać jedno cyfrowe miejsce dostępu do coraz większej liczby informacji i usług miejskich.

Cyfrowe narzędzie nie zastąpi ogrodnika

„Mapa Drzew” ma pomóc miastu zarządzać zielenią na podstawie aktualnych, uporządkowanych danych. System będzie mógł wskazać obszary problemowe, miejsca najbardziej narażone na przegrzewanie oraz rejony, w których brakuje drzew i powierzchni zatrzymujących wodę.

Technologia nie zastąpi jednak specjalistów zajmujących się dendrologią, zielenią miejską i planowaniem przestrzennym. Nie podejmie także za miasto decyzji o przeznaczeniu pieniędzy na nowe nasadzenia, pielęgnację drzew czy przebudowę betonowych placów.

Najważniejsze będzie więc nie samo zebranie imponującej liczby danych, lecz ich praktyczne wykorzystanie. Mapa może pokazać, gdzie drzewa są najbardziej potrzebne, które należy szczególnie chronić i w jakich miejscach kolejne inwestycje powinny uwzględniać więcej zieleni, cienia oraz retencji.

Cały projekt „Transformacja cyfrowa i ekspansja e-usług w Bielsku-Białej” jest realizowany od października 2024 roku i ma potrwać do końca 2027 roku. Obejmuje nie tylko „Mapę Drzew” i Kartę Mieszkańca, ale również rozwój e-usług, zakup sprzętu i oprogramowania, rozbudowę zabezpieczeń informatycznych oraz cyfryzację procesów administracyjnych.

Prawdziwym sprawdzianem projektu będzie to, czy mieszkańcy odczują jego skutki poza ekranem komputera lub telefonu: w postaci lepiej chronionych drzew, nowych nasadzeń, chłodniejszych ulic, większej ilości zatrzymywanej wody i łatwiejszego dostępu do miejskich usług. Dopiero wtedy „Mapa Drzew” stanie się czymś więcej niż kosztowną warstwą danych - realnym narzędziem poprawiającym jakość życia w mieście.